Eerste hulp bij onderkoeling herkennen en behandelen

Bij onderkoeling denk je al snel aan ijs en sneeuw, maar het gebeurt ook bij gewoon nat en winderig weer. Denk aan een collega die buiten werkt in natte kleding, een fietser die in een sloot is beland of iemand die na een val lang op een koude vloer heeft gelegen. Als BHV’er of EHBO’er is het belangrijk dat je onderkoeling op tijd herkent, want ernstige onderkoeling is levensbedreigend. In dit artikel lees je hoe je lichte en ernstige onderkoeling herkent, wat je moet doen en vooral ook wat je beter níet doet.

Wat is onderkoeling?

Bij onderkoeling verliest het lichaam meer warmte dan het zelf kan aanmaken. De lichaamstemperatuur zakt dan onder de 35 °C. Het lichaam probeert dat eerst op te vangen door te rillen. Houdt de afkoeling aan, dan stopt het rillen en gaan hart, ademhaling en hersenen steeds langzamer werken. Water, wind en natte kleding versnellen het warmteverlies sterk. Ouderen, jonge kinderen, mensen met letsel en mensen die alcohol hebben gedronken lopen het meeste risico.

Lichte onderkoeling herkennen

Bij lichte onderkoeling is het slachtoffer nog goed aanspreekbaar. Je herkent het aan:

• hevig rillen;
• een bleke, koude huid;
• blauwe lippen en vingers;
• stijve, onhandige bewegingen;
• vermoeidheid en weinig zin om te bewegen.

Ernstige onderkoeling herkennen

• sufheid, verwardheid of in slaap vallen;
• onduidelijk praten en traag reageren;
• een langzame, oppervlakkige ademhaling en een zwakke hartslag;
• uiteindelijk bewusteloosheid.

Bij ernstige onderkoeling stopt het rillen, terwijl het slachtoffer nog steeds ijskoud is. Daarnaast zie je:

Let op: dat het rillen stopt, is geen teken van herstel. Het is juist een alarmsignaal dat de onderkoeling ernstig wordt.

Wat te doen bij lichte onderkoeling?

1. Breng het slachtoffer naar een warme, droge en windstille plek.
2. Vervang natte kleding door droge kleding, of dek het slachtoffer toe met dekens, een jas of een isolatiedeken. Vergeet het hoofd niet.
3. Geef iets warms en zoets te drinken, zoals thee met suiker. Doe dit alleen als het slachtoffer helder is en goed kan slikken.
4. Laat het slachtoffer rustig opwarmen en blijf in de buurt.
5. Wordt het slachtoffer suf of verward, of blijft de toestand slecht? Behandel het dan als ernstige onderkoeling en bel 112.

Wat te doen bij ernstige onderkoeling?

1. Bel 112 of laat bellen.
2. Beweeg het slachtoffer zo min mogelijk en houd hem of haar liggend. Onnodig bewegen kan het hart belasten en ernstige hartritmestoornissen veroorzaken.
3. Voorkom verdere afkoeling: haal het slachtoffer voorzichtig uit de kou als dat veilig kan, leg iets isolerends onder en over het slachtoffer heen en dek ook het hoofd af.
4. Geef niets te eten of te drinken.
5. Blijf bij het slachtoffer en controleer bewustzijn en ademhaling tot de ambulance er is.

Ademt het slachtoffer niet normaal meer? Start dan direct met reanimeren en laat een AED halen.

Wat je niet moet doen bij onderkoeling

• Geen alcohol geven. Alcohol geeft even een warm gevoel, maar zorgt ervoor dat het lichaam juist sneller warmte verliest.
• Niet wrijven of masseren. Wrijf niet over armen en benen om ze op te warmen.
• Niet snel opwarmen. Zet het slachtoffer niet onder een hete douche of in een heet bad en leg geen kruik of warmwaterzak direct op de huid.
• Niet laten bewegen. Laat iemand met onderkoeling niet zelf rondlopen of zich ‘warm bewegen’.
• Niets te eten of drinken geven als het slachtoffer suf is of wordt.

Onderkoeling voorkomen op de werkvloer

Werken in de kou hoort als risico in de RI&E thuis, zeker bij buitenwerk, werken bij water, in koelcellen of bij alleen werken. Een paar eenvoudige maatregelen maken al veel verschil:

• zorg voor kleding in laagjes, wind- en waterdichte bovenkleding en droge reservekleding;
• plan regelmatig pauzes in een verwarmde ruimte en zorg voor warme dranken;
• spreek af dat collega’s op elkaar letten, en houd extra contact met wie alleen werkt;
• leg bij de EHBO-voorziening een isolatiedeken klaar;
• neem het herkennen van onderkoeling mee in de jaarlijkse BHV-herhaling.

Wil je leren hoe je in de praktijk handelt bij onderkoeling, oververhitting en andere noodsituaties? Dat oefen je in onze BHV- en EHBO-cursussen. Lees ook ons artikel over wat je doet bij hitte.

geschreven door

Rick Boelens

Ik schrijf graag over BHV zodat organisaties op de hoogte blijven over (nieuwe) ontwikkelingen in bedrijfshulpverlening.